Diferencia entre revisiones de «ENFERMEDADES RESPIRATORIAS/eu»

De Atlas Etnográfico de Vasconia
Saltar a: navegación, buscar
(Página creada con «<div style="margin-left:0cm;"></div>»)
 
(No se muestran 9 ediciones intermedias de 2 usuarios)
Línea 2: Línea 2:
 
<div style="margin-left:0cm;"></div>
 
<div style="margin-left:0cm;"></div>
  
De los datos de las encuestas se deduce que la gente llama constipado preferentemente al resfriado que afecta a la nariz, produce congestión, estornudos, abundante mucosidad y puede complicarse con molestias en cabeza y oídos. En algunas localidades constipado y catarro son sinónimos y se emplean indistintamente. El catarro, en general, es un mal que se centra sobre todo en la garganta, su manifestación más típica es la tos si bien puede complicarse y afectar a otras partes del cuerpo.
+
<div style="margin-left:0cm;"></div>
  
Con carácter general puede decirse que los resfriados se atribuyen a cambios atmosféricos bruscos, al frío y a las mojaduras y se sabe de su naturaleza contagiosa (Carranza-B, Apodaca-A); se decía que para evitarlos había que ir calzado, cambiándolo cuando se mojaba (Liginaga-Z). Hay épocas del año, como el invierno, más propensas a adquirir catarros como ocurre en verano con las diarreas, razón por la que en algunos lugares las llaman “enfermedades de temporada”.
+
<div style="margin-left:0cm;"></div>
  
El catarro se manifiesta, además de por un malestar general, por frecuentes estornudos y por la congestión o ''cargazón ''de la nariz y a veces de la cabeza, los ojos y los oídos. A medida que progresa tiende a descender por las vías respiratorias hasta “bajar al pecho”. Una de las consecuencias más típicas del catarro es la ''moquitera ''o intensa secreción nasal (Carranza).
+
<div style="margin-left:0cm;"></div>
  
En las localidades encuestadas se mencionan distintas clases de catarro: de cabeza, de nariz, moquillo (moquita), constipado, catarro de garganta, de pecho y bronquitis. También se hace referencia a la gripe, la sinusitis y el asma.
+
<div style="margin-left:0cm;"></div>
  
Se ha solido decir que un resfriado se cura de por sí en quince días y en dos semanas aplicando remedios puesto que no se conocen tratamientos eficaces para combatirlo.
+
<div style="margin-left:0cm;"></div>
  
Iribarren recogió en los años cuarenta que para la gente todas las enfermedades se reducían en su origen a tres causas: enfriamiento, debilidad e indigestión y una de las enfermedades mortales de necesidad era lo que llamaban ''pasmo pasáu'', es decir la recaída en el enfriamiento<ref>José Mª IRIBARREN, ''Retablo de curiosidades: zambullida en el alma popular''. Zaragoza: 1940, p. 67.</ref>.
+
<div style="margin-left:0cm;"></div>
<div class="subindice">
 
Apartados:
 
=== [[Constipado_catarro|Constipado, catarro]] ===
 
=== [[Estornudo_doministikua_urtzintza|Estornudo, doministikua, urtzintza]] ===
 
=== [[Catarro_de_cabeza_buruko_katarroa._Sinusitis_bekoki-katarroa|Catarro de cabeza, buruko katarroa. Sinusitis, bekoki-katarroa]] ===
 
=== [[Catarro_de_nariz_sudur-jarioa|Catarro de nariz, sudur-jarioa]] ===
 
=== [[Males_de_garganta_eztarriko_mina|Males de garganta, eztarriko mina]] ===
 
=== [[Catarro_de_pecho_bularrestua|Catarro de pecho, bularrestua]] ===
 
=== [[Pulmonia_alborengoa|Pulmonía, alborengoa]] ===
 
=== [[Tisis_pulmonar_bularretik_egon|Tisis pulmonar, bularretik egon]] ===
 
=== [[Dolores_de_costado_alboko_mina|Dolores de costado, alboko mina]] ===
 
=== [[Hipo_zotina|Hipo, zotina]] ===
 
</div>
 
  
{{#bookTitle:Herri Medikuntza Euskal Herrian|Medicina_popular_en_vasconia/eu}}
+
__TOC__
 +
Kapitulu honetan mota guztietako arnasketako gaitzak lantzen dira, ''petxukoak ''(Astigarraga-G), batzuetan zedarritzen zailak, hala nola hotzeria, marranta, katarroa eta gripea; beste batzuetan, organismoko atal bateko gaitz batekin hasten da eta gero beste bati eragiten dio, marranta bihurtzen den katarroaren kasuan bezala, lehenik sudurrari eraginez eta gero eztarrira edo bularrera zabalduz. Gauza bera gertatzen da sendabideekin ere, batzuk gaitz batentzat espezifikoak badira ere, beste batzuk berdin aplikatzen dira gaitz batzuen zein besteen kasuan.
 +
 
 +
Inkestako datuetatik ondorioztatzen da jendeak marranta deitzen diola batez ere sudurrari eragiten dion, doministikuak eta muki ugari eragiten dituen eta batzuetan buruko eta belarrietako molestiekin konplikatzen den hotzeriari. Herri batzuetan “marranta” eta “katarro” sinonimoak dira, eta berdin erabiltzen da bata zein bestea. Katarroa, oro har, eztarrian zentratzen den gaitza da eta eztula du adierazpen tipikoena, baina konplikatu egin daiteke eta gorputzeko beste atal batzuei eragin.
 +
 
 +
Oro har, esan daiteke hotzeriak egurats aldaketei egozten zaizkiela, hotzari eta bustitzeari, eta jakina da kutsakorrak direla (Karrantza-B, Apodaka-A); esaten zen hotzeririk ez izateko oinetakoak jantzita ibili behar zela eta oinetakoak aldatu bustitakoan (Liginaga-Z). Urteko aro batzuetan, neguan adibidez, errazagoa da katarroak harrapatzea, udan idorreriak izatea errazagoa den bezala, eta horregatik leku batzuetan “denboraldiko gaitzak” deritze.
 +
 
 +
Katarroaren adierazpen izaten dira, ondoez orokor batekin batera, doministiku sarriak eta sudurraren kongestioa edo ''cargazón'' delakoa, eta batzuetan buruarena, begiena eta belarriena. Handitu ahala, arnasbideetan behera egin ohi du “bularrera jaitsi” arte. Katarroaren ondorio tipikoenetako bat ''moquitera'' edo sudurreko jario ugaria da (Karrantza).
 +
 
 +
Inkesta egindako herrietan katarro motak aipatzen dira: burukoa, sudurrekoa, mukieria, marranta, eztarriko katarroa, bularrekoa eta bronkitisa. Gripeari, sinusitisari eta asmari ere egiten zaie erreferentzia.
 +
 
 +
Esan izan da hotzeria berez sendatzen dela hamabost egunetan, eta sendabideak aplikatuz gero bi astetan, ez delako haren aurkako tratamendu efikazik ezagutzen.
 +
 
 +
Iribarrenek jaso zuen berrogeiko hamarkadako urteetan jendearentzat gaitz guztiek hiru eragile zituztela jatorrian: hoztea, ahulezia eta indigestioa; eta gaitz hilgarritzat zeukatela ''pasmo pasáu'' zeritzena, hau da, berriro hoztu eta gaixotzea.
 +
 
 +
== Eztarriko gaitzak, eztarriko mina ==
 +
 
 +
Ohikoa izan da eztarriko gaitza eta eztula izanez gero gorputzari beroa ematea izerditzeko, ohean sartzea, edari beroak hartzea eta etxeko sendabideak aplikatzea, hotzeria izandakoan bezala. Eztarriko katarroaz gain, inkestek beste gaitz batzuk deskribatu dituzte atal honetan, hala nola anginak eta afonia, are gripea ere, askotan horretara jotzen baitu gaitz horrek.
 +
 
 +
== Bularreko katarroa, bular-estua ==
 +
 
 +
Goiko arnasbideetan agertzen diren katarroak garaiz sendatzen ez baldin badira, “bularrera jaisten dira” eta bularreko katarro horiek, hotzeria soilak baino konplikatuagotzat joak, etengabeko eztula eta karkaxa kanporatu ezina eragiten dute. Gaixoa “oso hartua” dagoenean, arnasa hartzerakoan zarata bereizgarri bat sortzen da, ''bularraren kantua'' deritzona. Gaitz horien sendabideek gaixoak “karkaxa bota dezan” bilatzen dute, “katarroa umotzeko”. Pertsona batzuk, horien artean bronkioetako arazoak dituztenak, emanagoak dira “bularreko katarroak hartzera” eta horrenbestez gehiago saiatu beharra daukate edozein hotzeria soil tratatzean (Karrantza-B). Bularreko katarroa, ''bular-estua'', zarata sortzen duen katarro gogorra dela esanez ere definitu izan da, arnasteko zailtasun handiak sortzen dituena eta bularra itxita izatea eragiten duena (Nabarniz-B).
 +
 
 +
== Pneumonia, alborengoa ==
 +
 
 +
Pneumonia beldurra ematen zuen gaitza zen, bularrekoen artean garrantzitsuena bere larritasuna aintzat hartuta, eta batzuetan alborengo bikoitz bihurtzen zen<ref>"Alborengo bikoitza" esaera oso zabalduta egon da Baskoniako eremu batzuetan, eta harekin adierazi nahi zen gaitza bi biriketara zabalduta zegoela edo oso aurreratuta, sendatzeko aukerarik gabe. </ref> (Karrantza, Orozko-B). Esaten zen bederatziurreneko gaitza zela, bederatzi eguneko epean gaixoa sendatu edo hil egiten zelako (Hondarribia-G); “alborengoari ez bazaio buelta ematen bederatzi eguneko epean, bat hil egiten da” (San Martin Unx-N) edo lehen bederatzi egunak atzeman gabe igarotzen baldin baziren gaixoak ez zuela salbaziorik. Bost edo sei egunen buruan, pneumonia zuten gaixoak ezin izaten ziren kontrolatu eta askotan ohera lotu behar izaten ziren (Abadiño-B).
 +
 
 +
Antzina norbait gaitz larri baten ondorioz ohean baldin bazegoen, pneumoniaren ondorioz adibidez, haren gelan alkohola erretzeko ohitura zegoen, eta batzuetan alkoholari ereinotz edo erromero bedeinkatua botatzen zioten Erramu-igandean (Hondarribia).
 +
 
 +
 
 +
{{DISPLAYTITLE: XII. ARNASKETAKO GAITZAK}} {{#bookTitle:Herri Medikuntza Euskal Herrian|Medicina_popular_en_vasconia/eu}}

Revisión actual del 11:09 27 jun 2019

Otros idiomas:
Inglés • ‎Español • ‎Euskera • ‎Francés

Kapitulu honetan mota guztietako arnasketako gaitzak lantzen dira, petxukoak (Astigarraga-G), batzuetan zedarritzen zailak, hala nola hotzeria, marranta, katarroa eta gripea; beste batzuetan, organismoko atal bateko gaitz batekin hasten da eta gero beste bati eragiten dio, marranta bihurtzen den katarroaren kasuan bezala, lehenik sudurrari eraginez eta gero eztarrira edo bularrera zabalduz. Gauza bera gertatzen da sendabideekin ere, batzuk gaitz batentzat espezifikoak badira ere, beste batzuk berdin aplikatzen dira gaitz batzuen zein besteen kasuan.

Inkestako datuetatik ondorioztatzen da jendeak marranta deitzen diola batez ere sudurrari eragiten dion, doministikuak eta muki ugari eragiten dituen eta batzuetan buruko eta belarrietako molestiekin konplikatzen den hotzeriari. Herri batzuetan “marranta” eta “katarro” sinonimoak dira, eta berdin erabiltzen da bata zein bestea. Katarroa, oro har, eztarrian zentratzen den gaitza da eta eztula du adierazpen tipikoena, baina konplikatu egin daiteke eta gorputzeko beste atal batzuei eragin.

Oro har, esan daiteke hotzeriak egurats aldaketei egozten zaizkiela, hotzari eta bustitzeari, eta jakina da kutsakorrak direla (Karrantza-B, Apodaka-A); esaten zen hotzeririk ez izateko oinetakoak jantzita ibili behar zela eta oinetakoak aldatu bustitakoan (Liginaga-Z). Urteko aro batzuetan, neguan adibidez, errazagoa da katarroak harrapatzea, udan idorreriak izatea errazagoa den bezala, eta horregatik leku batzuetan “denboraldiko gaitzak” deritze.

Katarroaren adierazpen izaten dira, ondoez orokor batekin batera, doministiku sarriak eta sudurraren kongestioa edo cargazón delakoa, eta batzuetan buruarena, begiena eta belarriena. Handitu ahala, arnasbideetan behera egin ohi du “bularrera jaitsi” arte. Katarroaren ondorio tipikoenetako bat moquitera edo sudurreko jario ugaria da (Karrantza).

Inkesta egindako herrietan katarro motak aipatzen dira: burukoa, sudurrekoa, mukieria, marranta, eztarriko katarroa, bularrekoa eta bronkitisa. Gripeari, sinusitisari eta asmari ere egiten zaie erreferentzia.

Esan izan da hotzeria berez sendatzen dela hamabost egunetan, eta sendabideak aplikatuz gero bi astetan, ez delako haren aurkako tratamendu efikazik ezagutzen.

Iribarrenek jaso zuen berrogeiko hamarkadako urteetan jendearentzat gaitz guztiek hiru eragile zituztela jatorrian: hoztea, ahulezia eta indigestioa; eta gaitz hilgarritzat zeukatela pasmo pasáu zeritzena, hau da, berriro hoztu eta gaixotzea.

Eztarriko gaitzak, eztarriko mina

Ohikoa izan da eztarriko gaitza eta eztula izanez gero gorputzari beroa ematea izerditzeko, ohean sartzea, edari beroak hartzea eta etxeko sendabideak aplikatzea, hotzeria izandakoan bezala. Eztarriko katarroaz gain, inkestek beste gaitz batzuk deskribatu dituzte atal honetan, hala nola anginak eta afonia, are gripea ere, askotan horretara jotzen baitu gaitz horrek.

Bularreko katarroa, bular-estua

Goiko arnasbideetan agertzen diren katarroak garaiz sendatzen ez baldin badira, “bularrera jaisten dira” eta bularreko katarro horiek, hotzeria soilak baino konplikatuagotzat joak, etengabeko eztula eta karkaxa kanporatu ezina eragiten dute. Gaixoa “oso hartua” dagoenean, arnasa hartzerakoan zarata bereizgarri bat sortzen da, bularraren kantua deritzona. Gaitz horien sendabideek gaixoak “karkaxa bota dezan” bilatzen dute, “katarroa umotzeko”. Pertsona batzuk, horien artean bronkioetako arazoak dituztenak, emanagoak dira “bularreko katarroak hartzera” eta horrenbestez gehiago saiatu beharra daukate edozein hotzeria soil tratatzean (Karrantza-B). Bularreko katarroa, bular-estua, zarata sortzen duen katarro gogorra dela esanez ere definitu izan da, arnasteko zailtasun handiak sortzen dituena eta bularra itxita izatea eragiten duena (Nabarniz-B).

Pneumonia, alborengoa

Pneumonia beldurra ematen zuen gaitza zen, bularrekoen artean garrantzitsuena bere larritasuna aintzat hartuta, eta batzuetan alborengo bikoitz bihurtzen zen[1] (Karrantza, Orozko-B). Esaten zen bederatziurreneko gaitza zela, bederatzi eguneko epean gaixoa sendatu edo hil egiten zelako (Hondarribia-G); “alborengoari ez bazaio buelta ematen bederatzi eguneko epean, bat hil egiten da” (San Martin Unx-N) edo lehen bederatzi egunak atzeman gabe igarotzen baldin baziren gaixoak ez zuela salbaziorik. Bost edo sei egunen buruan, pneumonia zuten gaixoak ezin izaten ziren kontrolatu eta askotan ohera lotu behar izaten ziren (Abadiño-B).

Antzina norbait gaitz larri baten ondorioz ohean baldin bazegoen, pneumoniaren ondorioz adibidez, haren gelan alkohola erretzeko ohitura zegoen, eta batzuetan alkoholari ereinotz edo erromero bedeinkatua botatzen zioten Erramu-igandean (Hondarribia).


  1. "Alborengo bikoitza" esaera oso zabalduta egon da Baskoniako eremu batzuetan, eta harekin adierazi nahi zen gaitza bi biriketara zabalduta zegoela edo oso aurreratuta, sendatzeko aukerarik gabe.